NAZIRHAN ŞENER

tehafüt el-felasife ( filozofların tutarsızlığı ) - imam gazali

bugün, şunu soruyorum;

farabi, ibn sina, ibn rüşd gibi islam filozofu tabir edilen isimlere fazlaca itibar eder, bunların, geçmişte din adına da büyük işler yaptıklarına, bu nedenle saygıdeğer şahsiyetler olduklarına inanırız. gerçekten de böyle midir? bu filozoflar, fikirleriyle, gerçekten islam dinine olumlu katkılarda bulunmuş, faydalı hizmetler vermiş insanlar mıdırlar? yoksa, onlara gösterilen bu itibar, haklarında beslenen hüsn-ü zan, bilgisizlikten mi kaynaklanmaktadır? bunların, islam inancına katkılarının düzeyi, islam inancı açısından görüşlerinin gerçek değeri, nedir?

imam gazali, kendi döneminde, bu meşşai (aristocu) filozofların görüşlerini enine-boyuna tahlil etmiş, islam inancı açısından ciddi bir tenkide tabi tutmuştur. tenkidin de ötesinde, meşşailerin dini konularda ortaya koydukları görüşleri akli ve nakli delillerle red ve iptal etmiş, tutarsızlıklarını, çelişkilerini bir bir ortaya sermiş ve tezlerini çürütmüştür. red edilmek istenen bir düşünce, öncelikle anlaşılmak zorunda olduğu için, imam gazali, filozofların görüşlerini, tuttukları yolun inceliklerini anladığını göstermek amacıyla, makasıd el-felasife (filozofların maksatları) adlı bir eser kaleme almıştır. bu eserde, onlara hiçbir tenkid yöneltmemiş, sadece, nelere dayandıklarını ortaya koymakla yetinmiştir. hemen akabinde de, onları red ve iptal ettiği meşhur eseri tehafüt el-felasifeyi (filozofların tutarsızlığı ı) yazmıştır.

imam gazali, farabi ve ibn sina şahsında meşşailerin yirmi ayrı meselede yanıldıklarını, üç konuda ise, görüşlerinin, kendilerini küfre dahi götürmüş olduğunu söylemektedir. farabi ve ibn sina ın islam inancı açısından küfür olan görüşleri, imam gazaliye göre;

1 - alemin ezeli ve ebedi olduğunu söylemeleri (alemin kıdemi ve bekası inancı),
2 - allahin, külliyatı bildiğini, ama cüziyati bilmediğini söylemeleri (allah cüziyati bilmez inancı),
3 - haşrın ruhani olduğunu söylemeleri (cismani haşrın inkarı).

imam, bu kitapta, onların bu üç hususdaki yanılgılarının, kendilerini küfre götürecek derecede vahim olduğunu, diğer meselelerdeki yanılgılarının ise, (küfür olmasa da) bidat inanışlara sevk ettiğini ifade etmektedir. kitabın ele alıp işlediği yirmi mesele, şunlar;

1. mesele : alemin ezeli olduğuna dair görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
2. mesele : alemin ebedi olduğuna dair görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
3. mesele : allah alemin yapıcısı, alem de o un eseridir nazariyelerindeki mantık oyunlarını ifşa etmek,
4. mesele : saniyi isbat etmekten aciz olduklarını göstermek,
5. mesele : iki ilahın muhal olduğunu isbat edemediklerini göstermek,
6. mesele : allahın sıfatlarıyla ilgili görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
7. mesele : ilk varlığın zatı cins ile fasla ayrılmaz iddialarının batıl olduğunu göstermek,
8. mesele : ilk varlık, mahiyeti olmayan basit varlıktır nazariyelerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
9. mesele : ilk varlık, cisim değildir şeklindeki görüşlerini açıklamaktan aciz olduklarını göstermek,
10. mesele : mesleklerinin, saniyi inkarı ve maddeciliğin kabulünü gerektirdiğini açıklamak,
11. mesele : ilk varlık, kendinden başkasını bilmez iddialarının gerçeğe uymadığını göstermek,
12. mesele : ilk varlık zatını bilir nazariyesini isbat etmekten aciz olduklarını göstermek,
13. mesele : ilk varlık, cüzileri bilmez nazariyelerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
14. mesele : göğün, iradesi olan canlı bir varlık olduğuna dair görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
15. mesele : göğün muharriki olan gayeye dair görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
16. mesele : göklerin ruhlarının, cüzileri bildiklerine dair görüşlerinin gerçeğe uymadığını göstermek,
17. mesele : tabiyat kanunları dışında birşeyin olmayacağına dair görüşlerinin yanlışlığını göstermek,
18. mesele : insan ruhunun cevher olduğunu isbatlamaktan aciz olduklarını göstermek,
19. mesele : insan ruhlarının yok olmadığını isbat etmekten aciz olduklarını göstermek,
20. mesele : cismani haşrın olamayacağı iddialarının gerçeğe uymadığını göstermek.

felsefenin -tabir caizse- belini kıran bu muhteşem eser, bekir sadak tarafından türkçeye tercüme edilmiş ve ahsen yayınları dan çıkmıştır. kitabın tercümesi 243 sayfadır. fiyatı, yanılmıyorsam 18 ytl tutarında. kendilerine islam filozofu denilen bu zevatın tuttukları yolun gerçek mahiyetini öğrenmek isteyenler için şüphesiz çok faydalı bir eser. daha öncesinde felsefe ile az-çok ilgilenmiş, özellikle yunan felsefesi ve aristoya dair birşeyler okumuş olmak, tehafüt el-felasifeyi anlamak noktasında yardımcı olacaktır.

bu kitabı, aydınlanmak isteyen herkese tavsiye ediyorum.